Đinh
lăng
hay cây gỏi cá, nam dương sâm (danh
pháp hai phần: Polyscias fruticosa, đồng nghĩa: Panax
fruticosum, Panax fruticosus) là một loài cây nhỏ thuộc chi Đinh
lăng (Polyscias) của Họ Cuồng
cuồng (Araliaceae). Cây được trồng làm cảnh hay làm thuốc trong y
học cổ truyền.
Tác dụng của cây đinh lăng
Đinh
lăng là loài cây quen thuộc với nhiều gia đình Việt Nam. Ở nước ta, đinh lăng
có từ lâu và được trồng phổ biến ở vườn gia đình, đình chùa, trạm xá, bệnh viện
để làm cảnh, làm thuốc và gia vị. Trong cuộc sống thường ngày, lá cây được sử
dụng như rau sống hoặc có thể ăn kèm trong món gỏi cá. Theo y học cổ truyền, rễ
cây có vị ngọt, hơi đắng, tính mát, có tác dụng thông huyết mạch, bồi bổ khí huyết;
lá đinh lăng có vị đắng, tính mát có tác dụng giải độc thức ăn, chống dị ứng,
chữa ho ra máu, kiết lỵ. Toàn cây đinh lăng bao gồm rễ, thân, lá đều có thể sử
dụng làm thuốc với nhiều công dụng và bài thuốc khác nhau.
Từ
kinh nghiệm sử dụng trong dân gian, cây đinh lăng đã được nhiều nhà khoa học
nghiên cứu bài bản về tính ưu việt trên nhiều góc độ khác nhau trong nhiều năm.
Theo
nghiên cứu của GS Ngô Ứng Long và cộng sự thuộc học viện Quân y, cây đinh lăng
cùng họ với nhân sâm. Trong rễ đinh lăng có chứa nhiều saponin giống như sâm,
các vitamin B1, B2, B6, C và 20 acid amin cần thiết cho cơ thể và những acid
amin không thể thay thế được như lyzin, cystein, methionin.[1]
Bên
cạnh đó, TS Nguyễn Thị Thu Hương và cộng sự tại Trung tâm Sâm và Dược liệu TP
HCM cũng đã dành nhiều thời gian và tâm huyết nghiên cứu tác dụng của cây đinh
lăng trong suốt 7 năm (2000-2007). Nghiên cứu của tiến sĩ Hương đã chỉ ra đinh
lăng có các tác dụng dược lý tương tự như sâm nhưng giá thành lại rẻ hơn và dễ
trồng hơn sâm. Cụ thể, theo nghiên cứu của tác giả, cây có tác dụng tăng thể
lực, kích thích các hoạt động của não bộ, giải tỏa lo âu, mệt mỏi, chống oxy
hóa, bảo vệ gan, kích thích miễn dịch.
Qua
các kết quả nghiên cứu trên, với những tác dụng quý của mình, đinh lăng được
gợi ý cho các đối tượng như dùng cho lực lượng vũ trang với tác dụng tăng lực,
tăng khả năng làm việc, tăng khả năng chịu đựng của cơ thể; dùng cho vận động
viên thể thao để tăng độ dẻo dai, tăng sức bền, tăng thành tích thi đấu. Bên
cạnh đó, đinh lăng còn dùng cho phi hành gia trong thời gian rèn luyện để tăng
sinh thích nghi, tăng sức chịu đựng của cơ thể, tăng sức đề kháng, giảm sự mệt
mỏi trong điều kiện môi trường bất lợi. Đinh lăng là sâm quý của người Việt bởi
các tác dụng dược lý trên cơ thể cũng như tính an toàn cho bệnh nhân sử dụng.[1]
Sự thật về công dụng chữa bệnh tuyệt vời của
cây đinh lăng
Rễ
đinh lăng được thu hái ở những cây đã có từ 4 – 5 tuổi trở lên. Khi đào
lấy rễ, rửa sạch, cắt bỏ phần rễ sát với gốc thân, rễ nhỏ thì dùng cả, nếu rễ
to thì dùng phần vỏ rễ. Thái nhỏ, phơi khô chỗ râm mát, thoáng gió để giữ mùi
thơm.
Lá đinh
lăng chống bệnh co giật cho trẻ em, lấy lá non và lá già phơi khô đem lót vào
gối hoặc trải giường cho trẻ nằm. Thân cành đinh lăng sắc uống chữa được bệnh
đau lưng, mỏi gối, tê thấp, dùng phối hợp với rễ cây xấu hổ, cúc tần, cam thảo
dây.
Chú
ý: Không được dùng rễ đinh lăng với liều cao, sẽ bị say, có hiện tượng mệt mỏi
đối với cơ thể.
Để
tham khảo và áp dụng, dưới đây xin giới thiệu một số phương thuốc trị liệu các
bệnh chứng trong đó có đinh lăng.
*
Chữa vết thương: Lá đinh lăng giã nát đắp nơi bị thương.
*
Phòng co giật ở trẻ: Lấy lá đinh lăng non, lá già cùng phơi khô rồi lót vào gối
hay trải xuống giường cho trẻ nằm.
*
Bồi bổ và khai vị (nhờ công hiệu của rễ đinh lăng tăng cường sinh lực, sức dẻo
dai và khả năng chịu đựng của cơ thể): Chọn dùng một trong các cách như: Lấy rễ
đinh lăng khô thái lát 150g, không sao tẩm, tán bột, ngâm trong 1.000ml rượu
gạo 35 – 40 độ, trong 7 – 10 ngày liền (hằng ngày lắc đều 1 lần) ngày uống 2
lần vào trước bữa ăn 30 phút, mỗi lần uống 5 – 10ml.
*
Chữa đau lưng mỏi gối (chữa cả tê thấp): Dùng thân cành đinh lăng 20 – 30g, sắc
lấy nước chia 3 lần uống trong ngày. Có thể phối hợp cả rễ cây xấu hổ, cúc tần
và cam thảo dây.
*
Thông tia sữa tắc: Rễ đinh lăng 30 – 40g, sắc với 500ml nước còn 250ml chia 2 –
3 lần uống nóng trong ngày, uống liền 2 – 3 ngày.
Đinh lăng – Cây thuốc rất tốt để tăng cường sinh lực
Cây đinh lăng thường được trồng ở
các đình chùa, trước sân nhà làm cảnh bởi lẽ có dáng cây, kiểu lá đẹp xum xuê
và quanh năm xanh tốt. Ngày xưa, nhân dân thường lấy lá non của cây đinh
lăngđể ăn gỏi cá nên còn gọi là cây gỏi cá.
Đinh lăng có tên khoa học là Polyscias
fruticosa (L…) Harms, cùng họ với cây nhân sâm (sâm Triều Tiên) nổi tiếng (họ
Araliaceae). Đinh lăng là một loại cây nhỏ, sống nhiều năm, cao từ 0,8-1,5m, thân
nhẵn không có gai và phân nhánh nhiều. Lá kép 3 lần xẻ lông chim, dài 20-40cm.
Phiến lá kép có thùy sâu và mép có răng cưa không đều. Vò ra lá có mùi thơm.
Cụm hoa là một khối hình chùy ngắn, gồm nhiều tán đơn hợp lại. Mỗi tán mang
nhiều hoa nhỏ có cuống ngắn. Hoa 5 cánh trắng hình trứng, dài 2mm có 5 nhị với
chỉ nhị ngắn và mảnh, bầu dưới có 2 ô có rìa trắng nhạt. Quả dẹt màu trắng bạc
dài 3-4mm, dày 1mm, mang vòi tồn tại.
Khoảng 40-50 năm trở lại đây, nhiều
nhà khoa học trên thế giới đã chú ý đến tác dụng tăng lực, bồi bổ cơ thể của
nhiều cây cùng họ với cây nhân sâm. Một số cây trong họ này cho những vị thuốc
bổ nổi tiếng và được dùng từ lâu đời trong nhân dân ta như nhân sâm, ngũ gia
bì, tam thất… Đinh lăng cũng có tác dụng bổ như nhiều cây họ hàng với nó. Ngày
xưa vào dịp hội hè thường tổ chức thi đấu vật, trước khi thi đấu các đô vật hay
vò lá đinh lăng với nước để uống cho tăng sức dẻo dai, vật lâu không mệt.
Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là rễ,
lấy ở những cây trồng từ 3 năm trở lên. Người ta thường đào lấy rễ cây đinh
lăng vào mùa thu hay mùa đông vì lúc này hoạt chất tập trung ở rễ và rễ mềm
hơn. Rễ đào về đem rửa sạch đất cát, thái nhỏ rồi phơi, hay sấy khô. Cũng có
thể tẩm thêm rượu, gừng và sao cho thơm. Ngoài rễ ra, người ta còn dùng cả thân
và lá đinh lăng.
Những năm trước đây các nhà khoa học
nước ta (Viện Y học quân sự) cũng có nhiều công trình nghiên cứu dùng đinh lăng
làm thuốc tăng lực, tăng khả năng lao động cho người có kết quả tốt. Làm thuốc
bổ gây ăn ngon miệng, ngủ tốt, tăng cân, giúp cơ thể chóng hồi phục sau khi mổ,
ốm nặng.
Đinh lăng dùng khá an toàn. Liều trung
bình là 0,25-0,50g một lần, ngày uống 2-3 lần, dùng dưới dạng thuốc bột (sao
thơm, tán nhỏ, rây bột mịn), thuốc viên, hoặc rượu thuốc.
Ngoài ra một số nghiên cứu còn cho thấy
đinh lăng có tác dụng an thần và làm tăng tác dụng của thuốc chống sốt rét.
Trong nhân dân có nơi còn dùng rễ đinh lăng để chữa ho, thông tiểu, thông sữa
và chữa kiết lỵ. Hoặc dùng lá đinh lăng giã nát để đắp vết thương. Song cần chú
ý phân biệt cây đinh lăng lá nhỏ hay cây gỏi cá nói trên với mấy cây tương tự
như: đinh lăng lá tròn, đinh lăng trổ… tác dụng tăng lực yếu, không bổ.
Đinh lăng –không chỉ là cây cảnh mà còn là thần dược cho phụ nữ sau sinh
Không chỉ là cây cảnh thông dụng, cây
rau ăn được ưa thích trong dùng gỏi cá, nem cuốn, đinh lăng còn là một vị thuốc
nam có tính năng chống dị ứng, giải độc thức ăn, chống mệt mỏi và làm tăng sức
dẻo dai của cơ thể.
Đinh lăng thuộc loại cây nhỏ, lá có vị
đắng, tính mát có tác dụng giải độc thức ăn, chống dị ứng, chữa ho ra máu, kiết
lỵ, rễ đinh lăng có vị ngọt, hơi đắng, tính mát, có tác dụng thông huyết mạch,
bồi bổ khí huyết. Dưới đây là một số bài thuốc có thể tự làm để chữa bệnh từ
đinh lăng.
Bồi bổ cho sản phụ: Phụ nữ sau
khi sinh, người ốm dậy nên dùng lá đinh lăng nấu canh với thịt, cá để bồi bổ
có tác dụng gần giống như nhân sâm. Thực hiện bài thuốc này bạn dùng
khoảng 200g lá đinh lăng rửa sạch, khi canh thịt nấu sôi cho đinh lăng đun vừa
chín tới, ăn nóng, giúp cơ thể sảng khoái, đẩy các độc tố ra ngoài.
Bồi bổ cơ thể, ngừa dị ứng: Lá đinh
lăng tươi từ 150 – 200g, nấu sôi khoảng 200ml nước (có thể dùng nước sôi có sẵn
ở “phích”). Cho tất cả lá đinh lăng vào nồi, đậy nắp lại, sau vài phút,
mở nắp và đảo qua đảo lại vài lần. Sau 5 – 7 phút chắt ra để uống nước đầu
tiên, đổ tiếp thêm khoảng 200ml nước vào để nấu sôi lại nước thứ hai. Cách dùng
lá tươi thuận tiện vì không phải dự trữ, không tốn thời gian nấu lâu, lượng
nước ít, người bệnh dễ uống nhưng vẫn đảm bảo được lượng hoạt chất cần thiết.
Chữa tắc tia sữa: Phụ nữ đang
nuôi con đôi khi tự nhiên mất sữa có thể lấy rễ đinh lăng 40g, gừng tươi
3 lát, đổ 500ml nước sắc còn 250ml. Chia làm 2 lần uống trong ngày. Uống khi
thuốc còn nóng.
Lá đinh lăng giúp chữa bệnh co giật ở trẻ nhỏ
Cây đinh lăng vừa dùng làm cảnh,
vừa là thứ rau ăn kèm với một số món ăn như: nem cuốn, gỏi, thịt chó… Ngoài ra,
cây còn được dùng để làm thuốc. Rễ đinh lăng được thu hái ở những cây đã có từ
4 – 5 tuổi trở lên. Khi đào lấy rễ, rửa sạch, cắt bỏ phần rễ sát với gốc thân,
rễ nhỏ thì dùng cả, nếu rễ to thì dùng phần vỏ rễ. Thái nhỏ, phơi khô chỗ râm
mát, thoáng gió để giữ mùi thơm.
Lá đinh lăng chống bệnh co giật cho
trẻ em, lấy lá non và lá già phơi khô đem lót vào gối hoặc trải giường cho trẻ
nằm. Thân cành đinh lăng sắc uống chữa được bệnh đau lưng, mỏi gối, tê thấp,
dùng phối hợp với rễ cây xấu hổ, cúc tần, cam thảo dây.
Chú ý: Không được dùng rễ đinh lăng
với liều cao, sẽ bị say, có hiện tượng mệt mỏi đối với cơ thể.
Để tham khảo và áp dụng, dưới đây xin
giới thiệu một số phương thuốc trị liệu các bệnh chứng trong đó có đinh lăng.
Đinh lăng bổ ngũ tạng:
* Chữa vết thương: Lá đinh lăng giã
nát đắp nơi bị thương.
* Phòng co giật ở trẻ: Lấy lá đinh
lăng non, lá già cùng phơi khô rồi lót vào gối hay trải xuống giường cho trẻ
nằm.
* Bồi bổ và khai vị (nhờ công hiệu của
rễ đinh lăng tăng cường sinh lực, sức dẻo dai và khả năng chịu đựng của cơ
thể): Chọn dùng một trong các cách như: Lấy rễ đinh lăng khô thái lát 150g,
không sao tẩm, tán bột, ngâm trong 1.000ml rượu gạo 35 – 40 độ, trong 7 – 10
ngày liền (hằng ngày lắc đều 1 lần) ngày uống 2 lần vào trước bữa ăn 30 phút,
mỗi lần uống 5 – 10ml.
* Chữa đau lưng mỏi gối (chữa cả tê
thấp): Dùng thân cành đinh lăng 20 – 30g, sắc lấy nước chia 3 lần uống trong
ngày. Có thể phối hợp cả rễ cây xấu hổ, cúc tần và cam thảo dây.
* Thông tia sữa tắc: Rễ đinh lăng 30 –
40g, sắc với 500ml nước còn 250ml chia 2 – 3 lần uống nóng trong ngày, uống
liền 2 – 3 ngày.
